‘त्यसरी’ होइन ‘यसरी’ आउँछ अधिनायकवाद

देवप्रकाश त्रिपाठी
११ मंसिर २०७४, सोमबार ०३:१८ मा प्रकाशित

धेरै मानिस २१औँ शताब्दीमा अधिनायकवादी शासन असम्भव ठान्छन् । चीन, भियतनाम, उत्तर कोरिया र क्युवालगायतका मुलुकमा २०औँ शताब्दीमै प्रारम्भ भएको शासनको निरन्तरता मान्नेहरू अब यस प्रकारका शासन सुरु हुन नसक्ने विश्वासमा छन् । यस्तो विश्वासमा भएका मानिस रसियामा भ्लादिमिर पुटिनले चलाइरहेको अधिनायकवादी शासनप्रति भने आवश्यक चासो राख्दैनन् । पुटिन करिब दुई दशकदेखि रसियामा एकछत्र शासन गर्दै छन्, त्यहाँ उनका आलोचक तथा स्वतन्त्र प्रेससमेत त्राहिमाम छन् । चुनिएर सत्तामा पुग्ने, एकपटक सत्तामा पुगेपछि संवैधानिक प्रावधानहरूको पालना गर्दै राज्यको सम्पूर्ण शक्ति आफैँमा निहित गर्ने र त्यसैलाई निरन्तरता दिने कार्य अधिनायकवाद हो भने रसियामा यतिबेला अधिनायकवादी शासन छ भन्ने ठहर गर्नुपर्ने हुन्छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय र जनताका आँखामा रसियालाई संवैधानिक तथा प्रजातान्त्रिक विधिसम्मत ढङ्गले राज्य सञ्चालन भइरहेको देखाउन पुटिन निर्धारित समयमा निर्वाचन गराउँछन् र कहिले राष्ट्रपति त कहिले प्रधानमन्त्रीको पदीय भूमिकामा देखापर्छन् । पदीय भूमिका जे भए पनि देशको कार्यकारी अधिकारचाहिँ उनी आफैँले प्रयोग गर्दै आएका छन् । पुटिनको यो अधिनायकवादी शासन २१औँ शताब्दीको आरम्भसँगै प्रारम्भ भएको थियो भन्ने हेक्का राखिन आवश्यक छ । हो, अहिलेको विश्व परिवेश, मानिसको चेतनाको तह र सञ्चार प्रविधिको विकासले अधिनायकवादी शासनको शैलीमा अवश्य परिवर्तन ल्याएको छ, तर यस्तो परिवर्तित शैलीको अधिनायकवादी शासनको अभ्यास २०औँ शताब्दीमै पनि भएको थियो ।
जर्मनीमा हिटलर र फिलिपिन्समा मार्कोस जनताबाट एकपटक निर्वाचित भएर सत्ताकेन्द्रमा पुगेपछि उनीहरूले अधिनायकवादी शासनको अभ्यास गरेका हुन् । नेपालमा कम्युनिस्टहरूले समाजवादको नाममा स्थापना गर्न खोजेको अधिनायकवादी शासन पनि पाकिस्तानमा जिया उलहक, याकुव खाँ र मुसर्रफ या दक्षिण कोरियामा पार्क चुङ हीले र चीनमा माओत्से तुङ, भियतनाममा होची मिन्ह, उत्तर कोरियामा किम इल सुङ या क्युवामा फिडेल क्यास्त्रोले झैँ सैन्य बलमा सत्ता कब्जा गरेर होइन भन्नेमा हामी स्पष्ट हुनुपर्छ । जनमतको आड लिएर सत्तामा पुग्ने र सत्तामा पुगेपछि राज्य संयन्त्रलाई नियन्त्रणमा लिएर एकलौटी शासन गर्ने पुटिन या भारतको पश्चिम बङ्गालमा एक समय ज्योति बसुले अपनाएको शैलीलाई नेपालका कम्युनिस्टहरूले यतिबेला प्रयोगमा ल्याउन खोजेका हुन् ।
राजाको, सैनिकको या गैरकम्युनिस्ट कित्ताका मानिसको अधिनायकवादी शासनभन्दा कम्युनिस्टहरूको अधिनायकवाद धेरै चिसो र खतरनाक हुन सक्छ । त्यो किनभने अन्य थरीको अधिनायकवादको जग हुँदैन, सत्ताको केन्द्रमा उनीहरूको नियन्त्रण हुन्छ र राज्य संयन्त्रको मातहतका निकायलाई आफ्नो इच्छा र उद्देश्यअनुरूप परिचालन गर्ने प्रयास मात्र उनीहरूबाट भइरहेको हुन्छ । तर, कम्युनिस्टहरू केवल जनताको नाममा शासन गर्छन् र गाउँ–गाउँमा बनाइएका आफ्ना ‘जन सङ्गठन’हरूलाई पनि अधिनायकवादका पक्षमा परिचालित गर्दछन् । गाउँ–टोलमा जो कम्युनिस्ट पार्टी र सरकारविरुद्ध उभिन्छ उसलाई विनाकारण सताउने, दुःख दिने र कम्युनिस्ट सत्तालाई स्वीकार गर्न बाध्य गराउने काम कम्युनिस्ट पार्टी मातहतका सङ्गठनले गरिरहेका हुन्छन् । कम्युनिस्ट पार्टीको कब्जामा सत्ता र जनता दुवै रहने अर्थात् रहनुपर्ने जुन अवस्था–व्यवस्था सिर्जना गरिन्छ वास्तवमा त्यो नै कम्युनिस्ट अधिनायकवाद हो ।
प्रजातन्त्रवादले राज्यमा जनप्रतिनिधिमूलक निकायलाई सर्वोच्च मान्छ, तर साम्यवादी अवधारणाअनुसार राज्यसत्तामा पार्टी नै सर्वोच्च हुन्छ र कम्युनिस्ट पार्टीको नियन्त्रणमा सम्पूर्ण शासनसत्ता सञ्चालन भइरहेको हुन्छ ।

नेपालमा ०४६ को परिवर्तनले जनप्रतिनिधिमूलक निकायको सर्वोच्चता स्थापित गरेको थियो, ०६३ को परिवर्तनपछि पार्टीको सर्वोच्चतालाई स्थापित गर्ने अभ्यास हुँदै आएको छ । कुनै समय नेपाली काङ्ग्रेस प्रजातन्त्रका पक्षमा पूर्ण रूपले प्रतिबद्ध रहँदा सिद्धान्ततः उसले राज्य सञ्चालनमा पार्टीको सर्वोच्च एवम् निर्णायक भूमिकालाई स्वीकार गरेको थिएन । ०६२ मा माओवादीसँग बाह्रबुँदे सम्झौता गरेर राजनीतिक परिवर्तनका लागि ‘अगुवाइ’ गरेपछि काङ्ग्रेस नेतृत्वले पनि साम्यवादी अवधारणाअनुरूपका प्रक्रियाहरूलाई सैद्धान्तिक र वैधानिक तवरमै आत्मसात् गर्न खोजेको देखिन्छ । कम्युनिस्ट सिद्धान्तअनुसार पार्टीको सर्वोच्चतालाई स्थापित गर्न खोजिएकैले जनप्रतिनिधिको सम्मतिभन्दा दलहरूबीचको सहमतिलाई उच्च प्राथमिकतामा राखेर संवैधानिक प्रावधानहरू तय गरिएका छन् ।
काङ्ग्रेसले आफ्नो र प्रजातन्त्रको मौलिक गुणतत्व ‘डिलिट’ गर्दै जाने क्रममा जनप्रतिनिधिमूलक निकायको सर्वोच्चता कायम रहने अवधारणा परित्याग गरेर दलको सर्वोच्चता र दलको नाममा व्यक्तिविशेषको सर्वोच्चता स्थापित गर्ने अभ्यासमा आफूलाई सहभागी गराउँदै आएको छ । शेरबहादुर देउवाले आफ्नो मन्त्रिमण्डलमा रहेका आफ्नै ‘विरोधी’हरूलाई समेत सरकारबाट पन्छाउन सकेनन्, दलको सर्वोच्चतालाई स्वीकार गर्नुको परिणाम हो यो । हाल अस्तित्वमा ल्याइएको संविधान निर्माण र जारी गर्ने क्रममा संविधानसभाका सदस्यहरूको विचार र भूमिकाले महत्व नपाएको महसुस हामी सबैले गरेका हौँ । संविधान निर्माण र जारी गर्ने समयमा तीनजना बादशाही नेताहरूको निर्णयलाई ताली बजाएर समर्थन गर्ने ‘जिम्मेवारी’ मात्र सभासद्हरूले पाएका हुन् । कैयन सभासद्ले त आफूले केका निम्ति कस्तो संविधान जारी गरेको हो भन्नेसमेत चाल पाएनन् । केही खास दलका मुख्य नेताहरूको सामूहिक अधिनायकवादको परिणामका रूपमा हामीलाई वर्तमान संविधान प्राप्त भएको हो ।
त्यसअघि धेरै पहिले नै कम्युनिस्टहरूले राज्यबाट हुने–गरिने काममा पार्टीको सिफारिस अनिवार्य गरेका थिए र काङ्ग्रेसले यसमा असहमति या विरोध जनाउनुको सट्टा आफू सत्तारुढ भएपछि कम्युनिस्टकै अवधारणालाई पछ्याउने प्रयास गरेको थियो । कुनै पार्टीविशेषको इच्छा या सिफारिसका आधारमा मात्र जनताले अवसर, न्याय र सुरक्षा प्राप्त गर्न पाउने व्यवस्था नै वास्तवमा एकदलीय अधिनायकवाद हो । मानिसको जीवनमा सुरक्षा, न्याय र अवसर सर्वाधिक महत्वपूर्ण मानिन्छ र उपरोक्त तीन कुराहरू प्राप्तिका लागि मानिस जो कसैसँग सम्झौता गर्न तयार हुन्छन् । जब आफू बसेकै ठाउँमा आफूलाई सुरक्षा, न्याय र अवसर प्राप्त नभएको या नहुने अनुभूति जनतालाई हुन थाल्छ तब आफ्नो नीति, नियम र अडानबाट मानिस स्खलित हुनेछन् र आवश्यकताअनुसार आफूलाई बदल्नेछन् ।
नेपालमा साधारण तहका मानिस र कर्मचारीको रङ बदल्न सक्ने क्षमता अद्वितीय मानिन्छ । कम्युनिस्टको एकमना सरकार गठन भएमा त्यसपछि जब साधारण तहका जनता र कर्मचारीले रङ बदल्नेछन् त्यसपछि काङ्ग्रेस तथा सबै गैरकम्युनिस्ट कित्ताले अधिनायकवादी शासनको ‘स्वाद’ चाख्नेछन् । सुरक्षा, अवसर र न्यायको स्रोत कम्युनिस्ट पार्टी बनेको अवस्थामा पनि चुनावहरू भइरहनेछन् र विजयी पनि कम्युनिस्टहरू मात्र बनिरहनेछन् ।

(राजनीतिक विश्लेषक देवप्रकाश त्रिपाठी घटना र विचार साप्ताहिकका सम्पादक हुन्)

प्रतिक्रिया
सम्बन्धित खवर

भाषा मानव जातिले मौखिक, लिखित वा सांकेतिक माध्यममा प्रयोग गर्ने संचार माध्यम हो। संसारका कतिवटा भाषाहरू छन् भनेर एकिन का

बाबा राजेश्वरी थापा, भिएना, अस्ट्रिया: थोरै घाम लाग्ने युरोपमा घाम लागेको दिन मन फुरुंग हुन्छ।  केहि दिन अघि घाम लागेको

भक्त वाग्ले तत्कालीन नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी एकिकरण हुंदाका दुई पार्टीहरु नेकपा एमाले र नेकपा माओवादी केन्द्र मध्ये व्यवस्थित,अनुशासित र विधिमा

काभ्रेपलाञ्चोक । पुरातत्व विभागले पाँचखाल नगरपालिकास्थित पुरातत्वस्थलमा ‘जियोफिजिकल सर्वे’ (भू–भौतिकी सर्वेक्षण) गर्न काभ्रेपलाञ्चोकको सरोकारवाला निकायसँग सहयोगको अपिल गरेको छ ।